از گذشته تاکنون نظریه‌پردازان زیادی سعی در تقسیم بندی انواع ادبی و هنری داشتند. نخستین و شاید بزرگ‌ترین این افراد ارسطو است. او در کتاب مهم خود به نام فن شعر سه نوع ادبی حماسه، غنایی و دراما را معرفی می‌کند. عدم غنایی بیان احساسات شاعر است در تنهایی، حماسه به داستان های پهلوانی و دلاوری مانند ایلیاد و اودیسه می‌پردازد و درام به وجه نمایشی هنر اشاره دارد. شناخت دقیق هر یک از این انواع به درک بهتر هنرجویان از هنر خود کمک می کند. در این مقاله قصد داریم و مفهوم دراما پرداخته و به صورت مختصر انواع آن را توضیح دهیم. همراه ما باشید.
اگر هنوز درباره دوره های بازیگری اطلاعاتی ندارید بهتر است سری به دوره بازیگری کودک بزنید.
دراما یا دراماتیک چیست؟
دراما شیوه‌ای از نمایش است. نزدیک‌ترین نوع ادبی در روزگار ما به دراما نمایشنامه‌هاست. در این نوع نویسنده یا شاعر صحنه و دیالوگ‌ها را می‌سرود و بازیگران به اجرای آن می پرداختند. معمولاً دیالوگ بازیگران دارای وزنی مشخص بود تا ویژگی آوازین داشته باشد. از معروف‌ترین دراما نویسان می‌توان به اورپید، سوفوکلس و آیسخولوس اشاره کرد. آثار این افراد از پرمخاطب‌ترین آثار این نوع ادبی بود.
البته باید توجه کرد که لفظ درام یا دراما در جایی دیگر هم به کار رفته که نباید این دو را با هم خلط کرد. امروزه در دانش ژانرشناسی سینمایی ژانری نسبتاً محبوب به نام درام وجود دارد. این ژانر معمولاً به داستانی از روابط و مشکلات افراد در بافتی رئالیستی می‌پردازد. فارغ از مشابهت اسمی این دو ارتباطی به هم ندارند.
دراما (درام) در ساده‌ترین تعریف یعنی نمایشِ کنش و تعارض انسانی؛ جایی که شخصیت‌ها چیزی می‌خواهند، با مانع روبه‌رو می‌شوند، تصمیم می‌گیرند و تصمیم‌شان پیامد دارد. به همین دلیل، درام الزاماً «غم» نیست؛ درام می‌تواند تلخ، شیرین، امیدوارکننده یا حتی طنزآمیز باشد، اما همیشه یک هسته ثابت دارد: تعارض معنادار.
انواع درام
از دید ارسطو دراما دو نوع بود؛ تراژدی و کمدی. هرچند در دوران بعدتر از شیوه‌های نوین‌تری مانند کمدی-تراژدی نیز به وجود آمد. با این حال در کتاب فن شعر او به تبیین ویژگی‌های هریک از این انواع می‌پردازد. در ادامه قصد داریم که توضیحات مختصری را از این دو ارائه دهیم. البته لازم به ذکر است که بیان مبسوط‌تر هر یک از این موارد به مقاله‌ای مجزا نیاز دارد.
تراژدی
تراژدی گونه‌ای از دراما است که به مسائل مهم و جدی می‌پردازد. در این نوع از درام قهرمان انسانی والاست. او دارای تمامی نقاط قوت است جز یکی که ارسطو به این ضعف هامارتیا می‌گوید. باری قهرمان تراژدی به دلیل نقطه ضعف خود دچار لغزش ای می شود که او را از عرش به پایین‌ترین درجه انسانیت می رساند.
کمدی
در نظریات ارسطو کمدی تقلیدی است از رفتار زشت و ناپسند انسان‌ها. منظور از ناپسند رفتاری است شرم آور که موجب ریشخند می‌شود. در کمدی مخاطبان از اتفاقات بدی که بر سر شخصیت اصلی می‌آید نه تنها ناراحت نشده بلکه به آن می‌خندند. از برترین کمدی‌نویسان یونان باستان می‌توان به آریستوفان اشاره کرد.
درام‌های معروف یونان باستان
درام های جذابی از دوران یونان باستان به دست ما رسیده است. از آن‌ها می‌توان به آژاکس، زنان تراخیس، سه‌گانه افسانه‌تبای شامل اودیپ شهریار، اودیپ و آنتیگونه، تراژدی پارسیان، پرومته در زنجیر، مدئا و… اشاره کرد. بسیار جالب است که در دوران معاصر این نمایشنامه‌ها نه تنها فراموش نشده بلکه دائماً بازنویسی می شوند. در روزگاران ما اقتباس های بسیار مهمی از روی این نمایشنامه‌ها صورت گرفته است. با وجود درخشش درام در یونان، پس از انحطاط این جامعه دیگر درام‌نویس بزرگی در این کشور ظهور نکرد. رشد این هنر پس از یونانیان به دست رومی ها صورت گرفت و آثار درخشانی خلق شدند.
دراما/درام/دراماتیک؛ تفاوتشان چیست؟
- دراما / درام: مفهوم کلی «نمایش کنش»؛ هم در ادبیات نمایشی (نمایشنامه) کاربرد دارد، هم در سینما و تلویزیون به‌عنوان ژانر.
- دراماتیک: صفتِ «دارای کشش نمایشی»؛ یعنی موقعیتی که تضاد و تنش و انتظار ایجاد می‌کند. در گفتار روزمره گاهی «دراماتیک» را به معنی «غم‌انگیز» به کار می‌برند، اما این فقط یک استفاده رایج است و تعریف دقیق آن نیست.
دراما در ادبیات نمایشی و تئاتر
در نگاه تئاتری، دراما بیش از هر چیز با نمایشنامه گره خورده است: متن/ساختاری که برای اجرا روی صحنه طراحی می‌شود و معمولاً با دیالوگ، کنش، موقعیت و میزانسن زنده می‌شود.
درام در سینما و تلویزیون (ژانر)
در سینما و تلویزیون، درام معمولاً به آثاری گفته می‌شود که لحن جدی‌تر دارند و محورشان روابط انسانی، بحران‌های واقعی، انتخاب‌های اخلاقی یا فشارهای روانی/اجتماعی است.
نکته مهم این است که درام «ژانرِ ترکیب‌پذیر» است؛ یعنی می‌تواند درام اجتماعی، درام عاشقانه، درام روان‌شناختی، درام حقوقی و… داشته باشیم. اگر در یک داستان «راوی» توضیح می‌دهد، در یک متن نمایشی معمولاً این «کنش و گفت‌وگو» است که داستان را جلو می‌برد؛ یعنی شخصیت‌ها در لحظه تصمیم می‌گیرند، واکنش نشان می‌دهند و مخاطب نتیجه را می‌بیند.
عناصر اصلی یک اثر دراماتیک (فرمول ساده و کاربردی)
اگر بخواهیم درام را بدون اصطلاحات سنگین توضیح بدهیم، تقریباً همیشه این قطعات را می‌بینید:
- هدف: شخصیت چه می‌خواهد؟
- مانع: چه چیزی جلویش را گرفته؟
- تعارض: برخورد خواسته‌ها/ارزش‌ها/ترس‌ها
- انتخاب: شخصیت چه تصمیمی می‌گیرد؟
- پیامد: نتیجه تصمیم چیست؟
- تغییر: شخصیت یا رابطه یا جهان داستان چه تغییری می‌کند؟
اگر یکی از این‌ها حذف شود، صحنه معمولاً «بی‌کشش» یا «صرفاً توضیحی» می‌شود.
تفاوت درام با تراژدی، کمدی و ملودرام (جدول سریع)
| نوع | هسته اصلی | نشانه‌های رایج |
|---|---|---|
| درام | تعارض انسانی + انتخاب + پیامد | واقع‌گرایی، رابطه علت‌ومعلول، لحن جدی |
| تراژدی | سقوط/فاجعه با منطق درونی | پایان تلخ، خطای تراژیک، حس فقدان |
| کمدی | تعارض با رهایی/طنز | سوءتفاهم، اغراق کنترل‌شده، پایان سبک‌تر |
| ملودرام | برانگیختن احساس با شدت بیشتر | موقعیت‌های احساسی پررنگ، دوگانه‌سازی، تاکید روی تاثیر عاطفی |
انواع رایج درام (زیرگونه‌ها)
درام به‌خاطر گستردگی موضوعات، زیرگونه‌های زیادی دارد. چند نمونه‌ای که بیشتر می‌بینید:
- درام اجتماعی: نقد/بازتاب مسائل جامعه، طبقه، فرهنگ، تضادهای اجتماعی
- درام خانوادگی: روابط نزدیک، زخم‌های قدیمی، نقش‌ها و مرزهای خانواده
- درام روان‌شناختی: درگیری‌های ذهنی، تروما، وسواس، هویت، اضطراب
- درام عاشقانه: رابطه، انتخاب، فاصله، تضاد ارزش‌ها
- درام حقوقی/پزشکی/جنایی: درامِ تصمیم و پیامد در یک محیط تخصصی
- کمدی-درام: موقعیت جدی با چاشنی طنز، بدون تبدیل شدن به کمدی صرف
اگر هنرجوی بازیگری هستید: در صحنه دراماتیک دقیقاً چه کار کنید؟
بزرگ‌ترین خطا در بازی صحنه‌های درام این است که هنرجو «احساس را نمایش می‌دهد» اما کنش ندارد. در حالی که درام یعنی کنش. این سه قدم ساده را به‌عنوان چک‌لیست نگه دارید:
قدم ۱: هدف صحنه را یک جمله کنید
نه «می‌خواهم ناراحت باشم»؛ بلکه مثلاً:
- «می‌خواهم او را نگه دارم.»
- «می‌خواهم حقیقت را پنهان کنم.»
- «می‌خواهم از قضاوت فرار کنم.»
قدم ۲: مانع را مشخص کنید
مانع می‌تواند بیرونی باشد (آدم مقابل، شرایط، زمان) یا درونی (ترس، شرم، غرور).
قدم ۳: کنش بازیگر را انتخاب کنید (نه احساس را)
به جای «غمگینم»، کنش انتخاب کنید:
-
متقاعد کردن، پس زدن، اعتراف کردن، فرار کردن، کنترل کردن، تهدید کردن، آرام کردن…
جدول: نمونه سریع «هدف/مانع/کنش»
| هدف | مانع | کنش پیشنهادی |
|---|---|---|
| می‌خواهم او بماند | او تصمیمش را گرفته | خواهش/چانه‌زنی/بی‌اعتناییِ دفاعی |
| می‌خواهم حقیقت را پنهان کنم | سوال مستقیم می‌پرسد | طفره/حمله/تغییر موضوع |
| می‌خواهم احترامم حفظ شود | تحقیرم می‌کند | مرزبندی/تهدید/سکوتِ کنترل‌شده |
تمرین‌های کوتاه برای دراماتیک‌تر کردن بازی (بدون اغراق)
تمرین ۱: «یک جمله، سه شدت»
یک جمله خیلی معمولی انتخاب کنید (مثلاً «باشه، هر طور راحتی.»)
- بار اول: عادی
- بار دوم: با فشار درونی (می‌خواهید چیزی را پنهان کنید)
- بار سوم: تصمیم نهایی (دیگر نمی‌خواهید ادامه دهید)
هدف تمرین: تفاوت «کنش» را حس کنید، نه اینکه فقط صدا را بالا ببرید.
تمرین ۲: «سکوتِ هدفمند»
- ۳۰ ثانیه بدون دیالوگ، فقط با یک هدف مشخص (مثلاً «نمی‌گذارم بفهمد ترسیده‌ام»).
هدف تمرین: کنترل تنفس، نگاه و بدن در سکوت.
تمرین ۳: «مانع را واقعی کن»
همان صحنه را دوباره بازی کنید، اما این بار مانع را تغییر دهید:
- مانع بیرونی (طرف مقابل)
- مانع درونی (شرم/ترس)
می‌بینید که بازی شما ناگهان تفاوت پیدا می‌کند.
جمع‌بندی
در این مقاله درباره نوع ادبی درام یا داراما صحبت کردیم. گفتیم که نباید این لفظ را با درام ژانر شناسی خلط کرد. درام یکی از انواع سه‌گانه در فن شعر ارسطو است که به ویژگی‌های نمایشی اثر اشاره دارد. به طور کلی از دید ارسطو درام به دو نوع تراژدی و کمدی تقسیم می‌شود. گرچه در دوران پس از ارسطو انواع دیگری نظیر کمدی-درام نیز به این انواع اضافه شده‌اند.
سوالات پرتکرار
دراما دقیقاً یعنی چه؟
یعنی نمایش کنش و تعارض انسانی؛ جایی که هدف، مانع، انتخاب و پیامد داریم.
آیا درام همان غم است؟
خیر. درام می‌تواند غمگین باشد، اما «غم» تعریف درام نیست. تعریف درام «تعارض معنادار و کنش» است.
تفاوت درام و ملودرام چیست؟
ملودرام معمولاً برای برانگیختن احساس با شدت بیشتری طراحی می‌شود؛ درام بیشتر روی واقع‌گراییِ تعارض و پیامد تصمیم‌ها تکیه دارد.
آیا تراژدی زیرمجموعه درام است؟
در بسیاری از تقسیم‌بندی‌ها تراژدی یکی از گونه‌های درام محسوب می‌شود، اما از نظر لحن و پایان‌بندی و «سقوط قهرمان» تفاوت‌های جدی دارد.
چطور یک صحنه را دراماتیک‌تر بازی کنم؟
به جای نمایش احساس، هدف و مانع را مشخص کنید و یک «کنش» انتخاب کنید (متقاعد کردن، فرار، مرزبندی، حمله، اعتراف…).
آیا کلاس درام برای افزایش اعتمادبه‌نفس مفید است؟
برای بسیاری از افراد مفید گزارش شده؛ اما اثر آن به کیفیت کلاس، فضای تمرین و تداوم هنرجو بستگی دارد.
